Om maar gelijk met de deur in huis te vallen: zonder Bezeten van Ariana Harwicz had ik De waanzinpartituur nooit kunnen schrijven. Zowel in stijl als in thematiek scheert mijn verhaal rakelings langs het hare. In deze monologue intérieur lezen we hoe de hoofdpersoon samenleeft met haar moeder, beiden aandachtsgeil en bezeten door seks. Waar de moeder in mijn eigen roman niets liever wil dan haar dochter zo klein mogelijk houden, wil de moeder in Bezeten juist het tegenovergestelde: ze kan niet wachten tot ze met haar dochter kan roken en drinken in de pub. De zinnen van Harwicz denderen als bulldozers over de pagina. Het is een vreselijk intens en radicaal werk waar ik geen genoeg van kan krijgen. Alsjeblieft, meer vrouwen in de literatuur die schelden, stinken en beestachtig verlangen naar seks! 

Het hoofdpersonage in De waanzinpartituur groeit op in een nogal afgelegen en aftands kustdorp, onder de vleugels van een beschermende moeder. Je zou kunnen zeggen dat ze wereldvreemd is, maar wereldvreemder dan de kinderen in deze film kan haast niet. In Dogtooth brengen drie kinderen hun leven volledig afgeschermd van de buitenwereld door. Alles buiten het hek is gevaarlijk, heeft hun vader hen wijsgemaakt, net als dat katten de moordlustigste wezens zijn die er maar bestaan. Iedere dag leren de kinderen (inmiddels jongvolwassenen) een aantal nieuwe woorden. Zo betekent ‘zee’ een leren stoel met houten armen, is ‘snelweg’ een sterke wind en ‘geweer’ een vogel. Het is duidelijk: deze ouders willen hun kinderen niet alleen afschermen van de echte wereld, ze willen ze ook totaal ongeschikt maken om ermee te communiceren. Het laat de kracht van taal zien, en vooral ook de kwetsbaarheid ervan.

‘Ik ben vierentwintig als ik hier beland, in deze kamer, waar mijn grote uitbundigheid, mijn ontvankelijkheid, de ongeremde vrijheid van mijn gedachten, mijn onbevreesdheid me vijf jaar lang ontnomen zullen worden.’ In De kille nachten van de jeugd staat het verblijf van de hoofdpersoon in psychiatrische klinieken centraal, maar het is zoveel meer dan een verslag van mentale pijn. Dit boek lezen staat gelijk aan het tuimelen door een gat in de tijd. We lezen over een jeugd op het Turkse platteland, over een zelfmoordpoging, mannen, artsen en elektroshocks. Heden en verleden lopen door elkaar heen én, opmerkelijk, ze spelen zich beide af in het nu, zoals dat gaat met het herbeleven van een trauma. De taal van Özlü is zintuiglijk, poëtisch, ja, in de beste passages stromen de woorden als elektriciteitstootjes over de pagina. En van die passages zijn er goddank vele. Een klein meesterwerk! 

Heel eerlijk: dit boek las ik toen de meeste scènes tussen de moeder en dochter in mijn boek al geschreven waren. Toch mag De pianiste niet ontbreken in deze lijst, omdat het zo krachtig laat zien wat de gevolgen zijn voor een kind dat opgroeit met een tirannieke ouder. Erika is een vrouw van rond de veertig die samenwoont met haar dominante moeder. Dominant is hier zacht uitgedrukt: de twee vrouwen delen een slaapkamer, de moeder bepaalt welke kleding Erika draagt en doorzoekt haar tas als ze na een dag werken weer thuiskomt in het kleine, benauwde appartement. Overdag is Erika pianodocente op het conservatorium, waar ze haar gezag flink laat gelden, ’s avonds bezoekt ze stiekem peepshows en bespiedt ze hoeren. Wanneer Walter, een student van Erika, seksuele interesse in haar toont, komt de schade van zo’n gecontroleerd en verstikkend bestaan aan het licht. Kleine hint: Erika’s gedrag is te vergelijken met dat van een hond die te lang aan een paal vastgebonden zit.

Toen mijn uitgever mijn roman in de markt wilde zetten als ‘de vrouwelijke tegenhanger van Cliënt E. Busken’ moest ik even slikken. De vergelijking voelt niet helemaal eerlijk, hoe kan ik als debutant tegen het enorme vakmanschap van Jeroen Brouwers opboksen? Dat doe ik zeker niet, maar inhoudelijk heeft mijn hoofdpersonage wel wat overlap met Cliënt E. Busken. Vastgegespt in zijn rolstoel op de gesloten afdeling van een instelling kan hij fysiek dan wel geen kant op, mentaal ligt er een groot landschap voor hem open waar hij doorheen raast. Busken bralt en brult zijn observaties en beweringen, zijn herinneringen waaien over de pagina’s terwijl het zorgpersoneel en zijn medebewoners hem hier en daar ruw onderbreken. Soms haperen zijn woorden, lijkt hij zijn aftakelende toestand te verraden, al herpakt hij zich een paar zinnen later alweer. Het is een taalspel, maar bovenal een vechtende geest die zich niet wil neerleggen bij de ouderdom. 

‘Moet ik het stileren dan of kan ik het vertellen zoals het was?’ En daarin zit nu net het probleem: vertellen hoe het was. Hoofdpersoon Kate is verwikkeld in een affaire met een getrouwde man, ze besluit te vertrekken en we reizen met haar mee. Waar we in de ene alinea nog op het platteland van Connecticut zijn, kunnen we in de volgende door een pikdonkere nacht over de binnenwegen van Ierland rijden. Nee, Pikdonker is geen logisch verhaal, het boek wordt vaak een literaire puzzel genoemd, gezien de fragmentarische aard van de tekst. Ikzelf zie het, door de herhalingen van zinnen, eerder als een muziekstuk met verschillende instrumenten, allemaal ingezet om woorden te geven aan één gevoel, namelijk het liefdesverdriet van Kate. 

Ballerina Nina wordt gezien als een fragiele en onschuldige jonge vrouw, zowel door haar overbezorgde moeder als door de artistiek leider van de nieuwe ballerinaproductie. Ze is dé perfecte Witte Zwaan, maar om de hoofdrol binnen te slepen moet ze ook de duistere, sensuele Zwarte Zwaan kunnen spelen, een rol die haar niet zo goed afgaat als haar grote rivaal Lily. Wat ook niet echt helpt: een overbezorgde moeder die Nina de hele tijd in de gaten houdt, zelfs nog haar nagels voor haar knipt (terwijl ze in haar oor fluistert: lief meisje toch, heb je te veel hooi op je vork genomen lief meisje, ik wist het lief meisje). Wat volgt? Een zware strijd, waarin Nina een pact lijkt te hebben gesloten met de duivel. We zien haar zwoegen, paranoïde worden, spiegels aan stukken slaan en, jawel, langzaam transformeren tot die échte duistere Zwarte Zwaan. 

Zelden beschreef iemand de angst en paniek in een hoofd zo nauwkeurig en treffend als Ingeborg Bachmann. Malina bestaat uit bezwerende fragmenten, monologen en dialogen, en vertelt het portret van een onmogelijke liefdesdriehoek. In het begin lijkt de relatie van de hoofdpersoon met Ivan en Malina nog gelukkig, al snel wordt duidelijk hoe deze mannen het hoofdpersonage vernederen, en uiteindelijk zelfs de dood in drijven. Er zijn haastig genoteerde brieven, angstdromen neergepend in een roes en vele zinnen die je een paar keer opnieuw moet lezen om ze te doorgronden. Het is een boek dat je de rest van je leven binnen handbereik wil hebben om het eeuwig te kunnen herlezen en herlezen en herlezen.

Hamm is blind en verlamd, zijn dienaar Clov kan niet zitten. Eerstgenoemde klampt zich vast aan de ander, terwijl die hem juist probeert te verlaten. Dat is het belangrijkste dat je moet weten over het toneelstuk Eindspel. O, en de wereld is aan het vergaan, of is al vergaan. Zondvloedachtige praktijken. De personages zijn veroordeeld tot elkaar en daarmee ook tot telkens dezelfde verhalen, vragen en handelingen. Kleine verrassingen, zoals een vlo die het lichaam van Clov bespringt, zijn grootse gebeurtenissen. En dan hebben we ook nog de bejaarde ouders van Hamm, Nagg en Nell, die in een vuilnisbak leven en af en toe hun kop naar buiten steken om commentaar te leveren. In De waanzinpartituur popt soms de stem van een grootmoeder op om datzelfde te doen en ik vermoed dat de inspiratie daarvoor afkomstig is van deze twee. De dood is voelbaar onder elke zin in dit stuk, en toch zit er enorm veel levensdrift en humor in de personages. En wat te zeggen over de taal, mijn god, die volgt z’n eigen cadans, kabbelend als de zee, en is zich continu bewust van de akelige stilte die eronder ligt.