Voordat ze een gelauwerd dichter werd, werkte Ester Naomi Perquin in het Huis van Bewaring. Daar sprak ze in de loop der jaren honderden daders van ernstige misdrijven, waaronder tientallen misbruikplegers. In NRC schreef ze later: ‘Stapels gedetailleerde dossiers heb ik gelezen – er zijn fragmenten die ik inmiddels operatief uit mijn geheugen zou willen laten verwijderen – allemaal in de hoop dat ik er iets van zou gaan begrijpen, dat kennis over daders me zou kunnen helpen mezelf en anderen te beschermen.’
Over daders en slachtoffers, over macht en machtsmisbruik, en over uiteenlopende vormen van opsluiting gaat Tot alles in beweging komt, de adembenemende debuutroman van Perquin die afgelopen november verscheen. Daarin heeft gevangenisbewaarder Ela geleerd dat de grootste gevaren je vaak ongemerkt naderen – of zelfs onbewust worden opgezocht – en dat je zelf ook niet te vertrouwen bent. Ze wil haar dochter niet belasten met haar eigen vermoeiende alertheid, maar hoe behoed je iemand zonder de angst door te geven? ‘Een wolf herken je niet als wolf wanneer je nog nooit een wolf hebt gezien,’ denkt Ela, ‘zeker niet wanneer hij kwispelend door een stadspark loopt en zijn kop op je knie legt.’
Jarenlang heeft Ela een verdienmodel gemaakt van haar ervaringen als gevangenisbewaarder door te schrijven en lezingen te geven over andermans leven achter de tralies, maar als ze op een dag een man in de trein naar het lila onderbroekje van haar vijfjarige dochter ziet kijken, dringt zich toch een persoonlijker verhaal op: over haar jeugd in Zeeland, het vroege overlijden van haar vader, de psychoses van haar broertje, haar tijd in de gevangenis, een lang bewaard familiegeheim, de doodenge relatie met een oudere man.
De intrigerende verhaallijnen, de eigenzinnigheid en stilistische precisie van Perquin houden je moeiteloos aan deze roman gekluisterd. Je ruikt de feromonen als Ela in uniform door de gangen van de gevangenis loopt, voelt de mengeling van pril geluk en totale wanhoop in haar kraamtijd en ondergaat de beklemmende gezinsdynamiek waarin ze zich bevindt. De omgang met Ela’s nogal onalledaagse moeder, die zich verfrissend genoeg nergens voor verexcuseert – de Nederlandse literatuur is een onvergetelijk personage rijker – is dan weer onweerstaanbaar grappig.
Ik las dit boek met een groeiend gevoel van ontzag en ontroering, om de manier waarop Perquin nietsontziende eerlijkheid met warm mededogen verenigt. Omdat de roman tegelijk glashelder en broeierig is, maagwringend en hartverwarmend – en precies wat de wereld nodig heeft in een tijd waarin macho machthebbers achteloos tornen aan vrouwenrechten.
Er valt eindeloos te praten over Tot alles in beweging komt. Tijdens de ILFU Book Club op donderdag 5 maart zullen we het ongetwijfeld gaan hebben over de vragen die de roman aan de orde stelt en oproept. Van wie is een verhaal precies? Wat mag je wel en niet over je familieleden schrijven? Waar ligt de grens tussen empathie en toe-eigening? En de schrijver heeft de macht van het vertelperspectief, maar wat is de macht van de zwijger? Wat is veiligheid, wat zijn daders of anders gezegd: wat zijn daders eigenlijk niet? En hoe kan het toch dat vaders met andermans dochters uitspoken wat ze nooit met die van zichzelf zouden doen?